این مقاله به بررسی سیمای انسان کامل از دیدگاه عرفان پرداخته و جنبه های گوناگون وجودی انسان را مورد بررسی قرار می دهد.در عرفان اسلامی انسان از جایگاه ویژه ای برخوردا است، به گونه ای که انسان کامل و واصل به حق در مرتبه خلیفه اللهی و جانشینی خدداوند قرار می گیرد.مولانان در اثر بی بدیل خود – مثنوی – این مقام را به تصویر شیده است.از سوی دیگر چون محی الدین عربی بنیانگذار عرفان علمی است و اساس عرفان این عارف بزرگ «انسان کامل» است، تفاوت دیدگاه مولانا جلال الدین با دیگاه محی الدین عربی مورد بررسی و بحث قرار گرفته و ارتباط آن با بحث ولی و ولایت بیان گردیده است.مسایل دیگر از قبیل هدایت از نظر عرفان، علم و تفکر از دیگاه عرفان، ایمان به خداوند و فایده آن در این مقاله گنجانده شده است.

معرفت به انسان کامل هم از حیث نظری-علمی و هم از جهت عملی-سلوکی، اهمیت خاصی در معرفت به خدای سبحان و زیست معنوی و هندسه حیات طیبه دارد وهرگاه این حقیقت را درمعارف وحیانی و آموزه های دینی ردیابی کنیم اهمیت و آنگاه ضرورت و کارآمدی اش درتنظیم زندگی معقول و ملکوتی مضاعف خواهد شد. درحقیقت انسان کامل شناسی نوعی خداشناسی است و از انسان کامل اصطلاحی دانش عرفان درنصوص دینی با عناوینی چون: خلیفه الله، حجه الله، نبی، رسول، امام و ولی تعبیر شده و می شود که تعابیر معهود از جامعیت و کمال منحصر به فردی برخوردار است و یکی از تعابیرعمیق و دلنشین درکتاب و سنت، "وجه الله"است که متناظر به بود و نمود حق تعالی هست و مظاهر اکمل و اجمل نمودهای حق تعالی، انسان کامل و اولیاء الله خواهند بود. اکنون پرسش این است که انسان کامل مکمل چیست و کیست که وجه الله به شمار می روند؟ درعرف قرآن و عرفان مفهوم و مصداق وجه الله چه کسانی هستند؟ نوشتار حاضر با روش نقلی-عقلی و رویکرد تحلیلی عهده دار پاسخ به پرسش های یاد شده (که بصورت اندماجی یک پرسش هستند) خواهد بود و برونداد آن امکان معرفت به خدا در مرتبه فعل یا صفات فعل است که در آیات قرآنی از این مرتبه با عناوینی چون "الله"، "نور"، "وجه الله" و مانند آن سخن به میان آمده است و انسان کامل آیت کبرای حق تعالی و وجه خداست.

در مواجهه با نقش مایه و نماد تاریخی چلیپا پرسش های بیشماری به ذهن خطور می کند. اینکه دین اسلام چگونه چنین نقشمایه هایی را که استفاده از آن در بین اقوام و ادیان مختلف متدوال بوده، به فرهنگ خود پیوند زده است؟ «چلیپا» به مثابه رمزی که دارای لایه های فراوانی است، تداعی کننده چه چیزی در فرهنگ اسلامی است؟ ارتباط این نماد با انسان کامل در عرفان و دین اسلام چیست؟ با توجه به معانی گسترده این رمز و محافظه کاری دین اسلام در پیوند و اخذ عناصر از فرهنگهای پیشین، چگونه مفاهیم منطبق با جهان بینی و آرمانهای اسلامی از درون آن استخراج شده و انتقال یافته است؟ مهمترین یافته، تطابق و همخوانی میان این رمز و انسان کامل در ادیان مختلف به ویژه در اسلام و نیز چگونگی حضور این رمز در فرهنگ و تمدن و تزئینات معماری اسلامی است. پژوهش حاضر منتج از این فرضیه است: «چلیپا» با قابلیت هرمنوتیکی فراوان، به مثابه رمزی مقدس اجازه تاویل و تفسیر را به مخاطبان خویش داده است و به عنوان نماینده و رمز انسان کامل از نظر خصایل، دارای شباهت های فراوانی با او است. از سوی دیگر در این پژوهش، سیر تحول «چلیپا» در ارتباط با تاثیرگذاری بر اقوام و ادیان و آیین های مختلف و تاثیرپذیری در بستر تاریخی در یک یا چند مقطع زمانی، بررسی خواهد شد.

یکی از عمیق ترین ابواب معارف الهی، معرفت اسمای حسنا و اسم اعظم الهی است. اسم اعظم دارای مراتبی است که در کلمات اهل بیت وحی (ع)، به مراتب مختلف آن اشاره شده و در کلمات عرفا و ناظرین در معارف الهی، به اشکال مختلف بیان گردیده است. اسم اعظم، همانند سایر اسمای حسنا، مظهری در عالم خلق دارد. در این نوشتار بعد از بیان مراتب اسم اعظم و نقش اسمای الهی در حضور عوالم خلق به بیان این مرتبه از اسم اعظم خواهیم پرداخت و بعضی از خصایص مظهر اسم اعظم را بیان خواهیم نمود.  

با توپوگرافی پیچیده و متنوع ژن ها و توالی های تنظیم کننده، ژنگان انسان اغلب به یک منظره تشبیه می شود. اما از بسیاری از جهات، ژنگان نه به یک منظره ی چشم نواز بلکه شبیه به یک بزرگراه بیابانی با وسعت و تکرار زیاد است.

شناخت انسان و توجه به ابعاد وجودی او، همواره مورد توجه همة علما و عرفا بوده است. یکی از عرفایی که به بررسی عرفانی انسان کامل پرداخته است قونوی است. از خصایص قونوی آن است که علاوه بر فهم عمیق مقاصد ابن عربی، به جهت دارا بودن از قدرت فلسفی و عقلانی بالا، توانسته عرفان نظری را به لحاظ مقام اثبات به طور منسجم و در ساختاری علمی و فنی ارائه کند و با ناظر بودن به فلسفه و همانند آن، موضوع و مبادی و مسائل عرفان نظری را تبیین نماید و سعی کرده دغدغه های یک فیلسوف را در عرفان پاسخ دهد. او همانند ابن عربی هرگز از شهودات خود دست نکشیده است لکن با قدرت علمی و فلسفی خود توانست، تبیین علمی و فلسفی از مشاهدات خود ارائه و آنها را با نظر فلاسفه تطبیق و سپس داوری نماید. او نیز به سان دیگر عرفا به این نتیجه دست یافت که انسان تنها مظهر از مظاهر حق است که انگونه که حق می خواهد او را مظهریت می کند. در اندیشه او انسان تلفیقی از نفس و بدن است، نفس انسانی جوهری بسیط و مجرد است که اصالت با اوست. در این مقاله که به روش توصیفی تحلیلی است به بررسی عرفان فلسفی قونوی می پردازیم و به دنبال تببین این مسئله هستیم که انسان کامل از دیدگاه قونوی کیست و چه ویژگی هایی دارد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

عزیزالدین نسفی در قرن هفت و عبدالکریم گیلانی در قرن هشت و اوایل قرن نه، هر دو از عارفان پر کار و تاثیر گذار زمان خود به شمار می آمدند. این دو عارف هر کدام کتابی مستقل با عنوان «انسان کامل» نگاشته اند که در بسیاری از فصول، اشتراک موضوعی دارند. در هر دو کتاب، یکی از ویژگی های بارز انسان کامل، درک مستقیم او از عالم مادی و فرا مادی می باشد. براین اساس هر دو نویسنده، سعی دارند رهروان طریق حق را با ارکان حقایق هر دو عالم آشنا سازند. شناخت خداوند، انسان و طبیعت هر چند در هر دو کتاب مطمح نظر نویسندگان می باشد، اما آنچه بیشتر از همه – در هر دو کتاب – مهم می نماید، چگونگی ظهور ممکنات و خلقت عالم های «امر و خلق» است. دو عارف هر چند که به این موضوع به صورت مستوفی پرداخته اند ولی در پاره ای از موارد با هم، هم عقیده نیستند. نگارندگان در مقاله حاضر کوشیده اند تا اندیشه های نسفی و گیلانی را درباب «ظهور ممکنات» و«چگونگی تشکیل قوس نزولی» بررسی کرده، موارد اختلاف مشرب این دو عارف را بسنجند.